Geen slim land zonder een slimme overheid. Onder dat motto werkt Kennisland al jaren aan het ontwikkelen van interventies om de overheid te stimuleren effectiever en efficiënter op te treden. De focus ligt daarbij niet op het beleid, maar op de uitvoering. Dat is waar het beleid namelijk zichtbaar wordt. Wil je de vertrouwenskwestie die al jaren speelt tussen burger en overheid aanpakken, dan moet je daar beginnen. Het ontbreken van vertrouwen betekent hogere transactiekosten en lagere economische groei, zo liet Fukuyama in 1995 al zien in zijn boek Trust. De overheid kan voor dat vertrouwen zorgen, maar slaagt daar nog nauwelijks in. De overheid zal eerst naar zichzelf moeten kijken.
Het openbaar bestuur heeft om te beginnen al weinig vertrouwen in zichzelf. Politici en beleidsmakers vertrouwen de uitvoering niet. Daarom bedenken ze ingewikkelde regels en vragen voortdurend om verantwoording en inspecties. Bestuurders en directeuren vertrouwen hun ondergeschikten niet en vragen om rapportages. Managers en ambtenaren vertrouwen hun collega’s bij een andere dienst niet. Dus weigeren ze samen te werken of informatie te delen. Of blijft de overheid commissies instellen en adviezen vragen in de polder op zoek naar vertrouwen. Gevolg: besluitvorming verloopt tergend langzaam, uitvoering loopt vast en het vertrouwen in de overheid neemt alleen maar verder af. Zoals de Europese Commissie eerder constateerde in een analyse van het Nederlandse innovatiesysteem heerst er nog steeds “a long time lead for making decisions and a tendency towards a “committee culture” in which publication of strategic documents receives more attention than actual implementation” (EC, 2006). De burger kan als klant van de overheid niet weglopen, maar er wordt wel een prijs betaald voor slecht functioneren: die van het lage vertrouwen van de burger in die overheid. Omgekeerd kan een beter functionerende overheid het vertrouwen van burgers herwinnen.
Een gebrek aan vertrouwen staat ook een slimmere organisatie van de overheid in de weg. Dat is zonde, want er is op dat gebied veel te winnen. Een slimme overheid werkt efficiënter en kan daardoor geld vrijmaken voor nieuwe investeringen. Bijvoorbeeld om maatwerk te leveren voor mensen met meerdere problemen. Daarnaast zijn de transactiekosten voor burgers en bedrijven lager als de publieke dienstverlening beter is. Tot slot is een beter presterende publieke sector aantrekkelijker om in te werken. Aan het terugwinnen van het vertrouwen in de overheid, proberen we als Kennisland bij te dragen. We zijn verkennend en agenderend begonnen, bijvoorbeeld als lid van de initiatiefgroep ‘Belgen doen het beter’. Deze groep wees op de mogelijkheden om door slim ICT-gebruik het presteren van de overheid te verbeteren. Het debat daarover leidde onder andere tot de invoering van DigiD. Later ontwikkelden we samen met de ‘Belgen-partners’ van adviesbureau Zenc en Jorrit de Jong als Kafkabrigade een onderzoeksmethode om onnodige bureaucratie op te sporen en aan te pakken. De Kafkabrigade helpt overheden slimmer uit te voeren op zo’n manier dat burgers en bedrijven er minder last van hebben en sterker nog dat ze er zelfs mee geholpen. Iets wat nu helaas nog lang niet altijd het geval is.
Inmiddels richten we onze focus steeds sterker op het overdragen van methodes, als de onderzoeks- en interventiemethode van de Kafkabrigade. Want één van lessen van de afgelopen jaren is dat het goede voorbeeld geven aan overheden nog niet genoeg is om de werkwijze van overheden daadwerkelijk te veranderen. We zien de grootste uitdaging voor de komende tijd in het overdragen van een andere werkwijze aan overheden. Niet alleen door workshops of masterclasses, maar door ambtenaren en bestuurders daadwerkelijk een andere werkwijze te laten ervaren. Kortom, de overheid kan nog altijd een stuk slimmer, ons werk zit er nog niet op.
Meer informatie: Chris Sigaloff (cs@kl.nl)
